Naturalis Histeria

everything is self-evident

Açıl bilim açıl! 30 Ocak 2014

Filed under: Bilim yayıncılığı,Genel — naturalis histeria @ 10:11

large_article_alkjdlfkajklsdjklfjlakjsdf

6 Mart 1665’te Philosophical Transactions of the Royal Society dergisi ilk sayısıyla bilim dünyasına merhaba dedi. Royal Society’nin o dönemki sekreteri Oldenburg tarafından basılan dergi, dünyanın ilk bilim dergisi kabul ediliyor. Ancak, daha çok, toplantılara katılamayan üyelerin okuması ve bilginin gelecek kuşaklara kalması için basılan bu dergilerden, bilimsel iletişimin sağlanması ve bilginin yaygınlaştırılması amacını güden bilim dergilerine geçiş 19. yüzyıla kadar sürdü.

Bu esnada teknolojinin gelişimiyle giderek daha çok insana ve daha uzaklara erişme imkanı doğarken, matbaa sahipleriyle bilim toplulukları arasında karşılıklı bir anlaşma inşa edilmiş oldu. Yayıncılar bilimsel dergileri basacak ancak dönemin baskı ve ulaşım teknolojileri gereğince her bilimsel makaleye yer verilemeyecek (dolayısıyla bir seçme işlemi uygulanması gerekecek), ayrıca dünyanın dört bir yanına bu dergilerin dağıtımı pahalı olduğundan ancak abonelik ücretini ödeyenler bu dergilere erişebilecekti. Bu iki temel prensibin (biraz daha evrilmiş halleriyle) bugün hâlâ bilim yayıncılığında varlığını sürdürdüğünü görmek mümkün, ancak gidişatları tartışmaya açılmış bulunuyor. Çünkü 20 küsur yıldır dünyayı değiştiren yeni bir oyuncu var: İnternet.

2000 yılı itibarıyla, yayınını internetten (de) sürdürmeyen bilimsel dergi kalmadı. Gelin görün ki internet ortamına geçiş, bilimsel dergilere abonelik sistemiyle erişim açısından pek de bir değişiklik getirmedi. Paralı bilimsel yayıncılığın en büyük gerekçelerinden basım ve dağıtım giderleri devreden çıkmasına rağmen, sektör bilimsel yayınları para karşılığı sunmaya devam ediyor. Eskiden karşılıklı olarak inşa edilmiş anlaşma, artık yayıncıların neredeyse bir gözlemci ve aracıdan başka bir şey olmadıkları halde yaptıkları işin değerinden fazla kazanç elde etmeleri ve dahası ortaya çıkan işin telif haklarına da çöreklenmeleri suretiyle bozulmuş durumda.

Günümüzde (temel) bilim çalışmalarının çoğu, o veya bu şekilde, halkın vergileriyle destekleniyor. Ancak bu parayla yapılan bilim, devlet kurum ve kuruluşlarına ve dahi halkın kendisine yeniden parayla satılıyor. Kaldı ki bu böyle olmasa bile, bilimsel bilginin, bizzat onu yaymak ve ilerletmek için var olmuş bir sistem tarafından ödeme duvarlarının ardına hapsedilmesi büyük bir çelişki teşkil ediyor. Sonuç olarak bilimsel bilgi, potansiyel kitlesine kıyasla çok daha az bir kesime ulaşabiliyor. Parası olmayan, bilgiye birinci elden değil, çevrimiçi ansiklopedilerden ve ücretsiz bilim yayını yapan haber kanallarından olmak üzere ikinci üçüncü elden erişebiliyor. Üstelik bunun sonuçları herkesi aynı şekilde de etkilemiyor. Örneğin, varlıklı ülkeler ve topluluklar bilimsel yayınlara ulaşmada sıkıntı yaşamazken, yoksul ülkeler doğal olarak belirli bütçeler dahilinde kısıtlı miktarda yayına ulaşabiliyorlar. Oysa ki, yoksul ülkelerdeki bilimsel ilerleme açısından, bilimsel dergilere ulaşım çok daha hayati bir rol oynuyor.

Bu noktada neyse ki imdadımıza alternatif bir model yetişiyor: Açık erişim bilimsel yayıncılık. Bu modele göre, yayıncı kurum, (alırsa) sağladığı hizmet karşılığı kadar ücret alıp, üretilen bilimi herkesin erişimine açık olacak biçimde sunuyor. Gün geçtikçe gelişen ve yaygınlaşan bu model, bilimsel bilginin özgürlüğünü kısıtlayan “ödeme duvarları”nı yıkacağa benziyor. Ancak bilimsel yayıncılığın derdi bu kadarla da bitmiyor, yazının başında değindiğimiz diğer prensip, yani bilimsel makalelerin değerlendirilme ve seçilme süreci de ayrı bir sorun. Onu da başka bir yazıya saklayalım.

Yazıda faydalanılan kaynak ve ileri okuma için tıklayınız.

 *Bu yazı soL gazetesinin bilimsoL sayfasında 23 Ekim 2013 tarihinde yayınlanmıştır.
Reklamlar
 

Bir Yanıt Bırakın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s